نشــــــــانه شناســــــی اجتماعـــــــــی

نهمین هم اندیشی حلقه نشانه شناسی تهران با عنوان نشانه شناسی اجتماعی به دبیری دکتر فرزان سجودی   برگزار شد. این نشست در تاریخ ۱۶ اسفند ۹۱ و در مرکز دائره المعارف اسلامی برگزار شد. در این صفحه می توانید به چکیده مقالات ارائه شده در این هم اندیشی دسترسی پیدا کنید.

عکــــــــــــــس

یادداشت دبیر علمی

سوسور نشانه شناسی را علمی می داند که به بررسی زندگی نشانه ها در جامعه می پردازد. هر چند او خود هرگز به این جنبه فرایندی و پویای نشانه ها، یعنی فرایند نشانگی به مثابه عمل اجتماعی توجه نکرد و تلاش خود را معطوف به تبیین جنبه های نظام بنیاد و ساختاری دانش نشانه ها کرد. نشانه شناسی اجتماعی در اصل کوششی است برای توجه به همین جنبه مغفول مانده، یعنی زندگی اجتماعی نشانه ها. نشانه شناسی اجتماعی بر این فرض اساسی استوار است که معناها و نظامهای نشانه ای محصول فرایندهای اجتماعی و روابط قدرت هستند و چون روابط قدرت پیوسته دستخوش تغییرند روالهای نشانگی در جامعه نیز دگرگون می شوند. رمزگانها حوزه های خنثی، بیطرف، ثابت و همگانی از دانش مشترک بین اعضای یک جامعه نیستند که متونی بی طرف را برای نوعی عمل ٓارمانی ارتباط تولید کنند؛ و به همین دلیل تولید معنا در جریان ارتباطات اجتماعی عملی نسبی و وابسته به بافت های خرد و کلان اجتماعی، تاریخی، سیاسی و اقتصادی و نقشهایی است که کنش گران اجتماعی به مثابه تولیدکنندگان متن در این بافت های خرد وکلان اجتماعی به عهده می گیرند. این نسبیت و این تنوع ناشی از بافت اجتماعی و این چالش بین منافع گروههای متفاوت اجتماعی و قدرت و امکانات ٓان در دسترسی گسترده تر به منابع نشانگی، موضوع تفسیر را به میان می کشد و تفسیر یا خوانش متن قلمروی چالش بین گفتمانی در اجتماع است و تفسیرهای متفاوت از متون است که عرصه عمل نشانگی را به عرصه چالشهای اجتماعی بر سر قدرت و مقاومت در برابر قدرت ازطریق کوشش برای تثبیت معنا و به حاشیه راندن معناهای ممکِن دیگر یا به عبارتی تفسیرهای ممکن دیگر تبدیل می کند.

نشانه شناسی اجتماعی منابع الهام متنوعی داشته است. نشانه شناسی مکتب پاریس و به خصوص رولان بارت از یک سو و دیدگاه های هلیدی در مورد زبان از منظر نشانه شناسی اجتماعی مبانی اولیه شکل گیری نشانه شناسی اجتماعی در شکل امروزی اش به مثابه شاخه مدونی از دانش نشانه شناسی است. ون لیون (۲۰۰۵) در مقدمه کتاب درآمدی بر نشانه شناسی اجتماعی به چند نکته مهم اشاره می کند از جمله آنکه نشانه شناسی اجتماعی به لحاظ روش شناختی دیگر منحصراً متوجه مطالعه نظام ها و ساختارها نیست. همان طورکه زبان شناسی کانون توجه خود را از جمله به متن و بافت آن و از دستور به گفتمان تغییر داد، نشانه شناسی اجتماعی نیز مرکز توجه را از نشانه به چگونگی بهره برداری مردم از منابع نشانه ای برای تولید متن و تفسیر آنها در بافت های خاص اجتماعی و به عنوان عمل اجتماعی تغییر داد. از سوی دیگر با طرح ویژگی چندشیوگی یا چند لایه ای متون دامنه مطالعات خود را از صرف بررسی نشانه شناختی این یا آن حوزه، مثلا  نشانه شناسی موسیقی، نشانه شناسی پوشاک و غیره به بررسی چگونگی درهم آمیختن آنها در متون چندشیوه یا چندلایه و کنش فعال این لایه ها برهم گسترش داد. سرانجام با ذکر این نکته این مقدمه را به پایان می برم که نشانه شناسی اجتماعی از نشانه شناسی انتقادی جدایی ناپذیر است و خود نشانه شناسی اجتماعی به عنوان گفتمانی انتقادی وارد قلمرو مطالعات علوم انسانی شده است.

فرزان سجودی

مقالــــات ارائـــــه شــــده