تاریخ از منظر نشانه‌شناسی/یادداشت دبیرعلمی دوازدهمین هم‌اندیشی حلقه نشانه‌شناسی تهران

برای کسانی‌که با نگرش انتقادی به تاریخ نگریسته‌اند، جداسازی واقع تاریخی از غیرواقع ـ راستی‌آزمایی تاریخ ـ اصلی‌ترین وجهه اهتمام بوده است، حال آنکه با رویکرد فرهنگی و ارتباطی به تاریخ، فرای واقع‌نمایی، به تاریخ به مثابه یک بستر گفتمانی و دنیایی برای تولید نشانه‌ها، توجه شده است و همین ویژگی است که آن را برای نشانه‌شناسان به موضوع مطالعه تبدیل می‌کند. به عبارت دیگر به جای کاوش رویدادها و روندها، نشانه‌شناسان با تاریخ به مثابه گفتمان زیرین آن رویدادها و روندها سروکار دارند.

با وجود آنکه دانشی به عنوان “علم تاریخ” وجود دارد که به طور تخصصی به مطالعه تاریخ می‌پردازد، کارکردهای گفتمانی و نشانه‌ای تاریخ، موضوعی است که باید از منظر دانشی بررسی شود که محور مطالعات آن فرآیند دلالت و نشانگی است و آن دانش نشانه‌شناسی است. در بحثی با عنوان “نشانه‌شناسی تاریخ” موضوع مطالعه، نه بازکاوی آنچه در تاریخ رخ داده است، بلکه همان امر فرهنگی با عنوان تاریخ است که کارکرد گفتمانی دارد و منشأ تولید نشانه‌هاست. به بیان دیگر، هدف علم تاریخ روشن کردن رویدادها و روندهای مربوط به گذشته، یا ارزیابی ضبط‌‌ های موجود در باره این گذشته است؛ اما هدف نشانه شناسی روشن کردن فرآیند نشانگی و کارکردهای تاریخ به مثابه یک امر فرهنگی است.

دانشمندان علوم اجتماعی در تعریف ملت، یکی از مؤلفه های اصلی را داشتن تاریخ مشترک قلمداد کرده اند و این در حالی است که در عصر حاضر، بخش عظیمی از روابط اجتماعی مردم در قالب هویت های ملی تعریف می شود و تحقق می یابد. جامعه جهانی امروز با ویژگی های دنیای مدرن و تحولات مهم اجتماعی و فکری، با مسائلی چون همگرایی و واگرایی  ملت‌ها تعامل میان هویت دینی و هویت ملی، اعتبار یافتن جریان های حاشیه انگاشته شده، قرار گرفتن در معرض جهانی شدن و مسائل پردامنه دیگر از این دست، با چالش هایی تاریخی مواجه شده است که اقتضا می کند مطالعاتی ژرف درباره آنها صورت گیرد. به هر حال، خلأ در مطالعه بنیادین در نسبت میان اکنونِ جامعه و تاریخ، و چالش فکری در این باره در سطوح گوناگون جامعه، می تواند اسباب ماندن در گذشته و حتی زندگی کردن در دنیاهای غیر واقع را برای جامعه فراهم آورد، چنانکه می تواند در خصوص افتادن به دامان هویتی نوساخته و بی ریشه که به همان اندازه غیر واقع است، خطرساز باشد. حلقه نشانه شناسی تهران، در طی سال های متوالی به موضوعات مختلف مطرح در جامعه ـ از جمله اخلاق و سبک زندگی ـ از منظر این دانش پرداخته و اکنون در راستای همان اهداف، به نشانه شناسی تاریخ توجه دارد.

با وجود آنکه در فضای جهانیِ دانش نشانه شناسی، آثاری محدود در حوزه نشانه شناسی تاریخ قابل دستیابی است، این حوزه از دانش حتی در سطح جهانی آن گونه که انتظار می رود کاویده نشده است و مطرح شدن این بحث به عنوان محوری برای هم اندیشی، گامی در مسیر بسط دادن به این حوزه از دانش نشانه شناسی نیز محسوب می شود. بر این باوریم با توجه به انباشتی که جامعه ایرانی از تاریخ و نشانه های ساخته شده بر پایه تاریخ در اختیار دارد و با توجه به وجود ظرفیت های پژوهش در حیطه مکاتب و رویکردهای مختلف در میان نشانه شناسان کشور، می توان نه تنها برای ایران، که برای دانش جهانیِ نشانه شناسی دستاوردهای ارزشمندی در این خصوص به ارمغان آورد.

با توجه به اینکه نشانه شناسی تاریخ حوزه دانش نوظهوری است که آثار متعددی درباره آن موجود نیست، به سببب اهمیت مسئله و نیز روشن نمودن مسیر پژوهش، محورهای این هماندیشی در زیر به تفصیل ارائه می گردد:

چیستی تاریخ از منظر نشانه شناسی

رویکرد شناختی به تاریخ

رویکرد هرمنوتیک به تاریخ

فرآیند تولید و دریافت تاریخ

تاریخ و بازنمایی زمان

تاریخ به مثابه متن

تاریخ به مثابه حائل گفتمانی (médiation)

نسبت تاریخ و فرهنگ

تاریخ به مثابه ابزار نشانگذاری

تاریخ به مثابه آرشیو

رویکرد روایی به تاریخ

تاریخ، روایت و روائیت (روایتمندی)

تاریخ، کانونیشدگی و دنیاهای روایی

فرآیند کنشی در روایت تاریخ

بعد عاطفی در روایت تاریخ

تاریخ به مثابه خاطره

تاریخ به مثابه رد (trace)

پدیده فراموشی تاریخ

تاریخ به مثابه داستان (fiction)

تاریخ و فرآیند نشانگی

خلاقیت و حافظگی در تاریخ

تاریخ، سپهر و دوره نشانه ای

قدرت، گفتمان و تولیدات تاریخی؛ تاریخ و مشروعیت

نشانهشناسی هویت ملی، قومی، جنسی و طبقاتی

تاریخ به مثابه هنر و ادبیات

اصالت و خلاقیت تاریخ

شاهد و گواهی دادن (witness & testimony)

کارکردهای اجتماعی تاریخ

کارکرد هویتی تاریخ

کارکرد میثاقی تاریخ

تاریخ و فرآیند تولید متن

موزهای شدگی و تاریخ

تاریخ به مثابه ابژه ارزش

نشانهشناسی آموزش تاریخ

مواد و الگوهای مطالعه تاریخ

ضبط تاریخی با رویکرد نشانه شناسی

مواد فرهنگی و نشانه شناسی تاریخ

رابطه تاریخ و نشانه های نگاشتی

الگوهای مطالعه متنی در تاریخ

الگوهای بینامتنیت در تاریخ

پیوند مکاتب نشانه شناسی با تاریخ

نشانه شناسی اجتماعی

نشانه شناسی فرهنگی

نشانه شناسی مکتب پاریس

نشانه شناسی شناختی

جریان مطالعات فرهنگی

تحلیل گفتمان انتقادی

تاریخگرایی نوین

دکتر احمد پاکتچی (دبیر علمی هم‌اندیشی)